TARİHTE ANAKRONİZM (TARİH YANILGISI) SORUNU


Günümüzde tarihi şahsiyetlerin, olay ve olguların değerlendirilmesinde Anakronizm önemli bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu soruna tarih araştırmaları, edebiyat, sinema yada tarih meraklılarının yorumlarına kadar, geniş bir alanda karşılaşmak mümkündür.

Türk Dil Kurumu’nun “tarih yanılgısı” olarak karşılık önerdiği, Anakronizm, Eski Yunanca, geriye anlamında “ana” ile zaman anlamına gelen “khronos” kelimelerinin birleştirilmesinden meydana gelen bir kavramdır.

Kavramsal anlamı, tarihi şahsiyetleri, olay ve olguları kendi döneminin şartları, değer ve anlayışlarının dışına çıkarıp, bilerek yada bilmeyerek, günümüzün bakış açıları ve yaklaşımları çerçevesinde değerlendirmektir.

 Oysa tarih araştırmaların da en önemli ilke, tarihe mal olmuş şahıslar, olay ve olguları kendi döneminin özellikleri çerçevesinde değerlendirmektir. Özellikle sosyal tarih ekolüne bağlı tarihçiler, geçmişin aynı zamanda bir mantaliteler tarihi olduğunu iddia ederler. Bu çerçevede tarihin çeşitli dönemlerinde ve çeşitli coğrafyalarında, din, milliyet, ölüm, çocuk gibi  kavramların farklı anlamlar içerdiğini ortaya koyan bir çalışmaya yapmışlardır. Durum böyle iken tarihi olayları günümüzün bakış açıları çerçevesinde değerlendirmek hatta yargılamak büyük tarihi hatalara sebep olmaktadır.

Konuyu birkaç örnekle daha iyi açıklayabiliriz. Tarihi kaynaklarda ancak birkaç satır bilgi bulunan, Ertuğrul Gazi hakkında çekilen dizide sayısız tarihi yanılgı ile birlikte, Ertuğrul Gazi’nin dilinden günümüz olaylarına ilişkin mesajlar vermeye çalışmak. Siyasal milliyetçiliğin olmadığı bir dönemde Osmanlıların Türkmenlere yeterince değer vermediğini öne sürmek. Fatih Sultan Mehmet’in, kardeş katli ile ilgili fermanını, günümüz insan hakları çerçevesinde değerlendirmek. Bir çırpıda sayabileceğimiz tarihi yanılgı örnekleridir.

Yaklaşık dört yüz yıl Türk egemenliğinde kalan Balkan halklarına Türk Kültürü’nün kabul ettirilememesi, Türkçe öğretilememesi meselesini, Osmanlı’nın başarısı (emperyalist anlayışa sahip olmaması) yada başarısızlığı (asimile edememesi) gibi yaklaşımlar meşhurdur. Oysa ulus devletlerden önce, dünyada asimilasyon yada dil öğretimi gibi bir anlayış hiçbir devlette yoktu.

Örnekleri çoğaltmak ve bunlara cevap vermek bu yazının sınırlarını aşar ama bunların içinde en ilginci ve neredeyse Anakronizm de zirve yapan Celal Şengör’ün, Coğrafi Keşiflere önem vermediğini öne sürdüğü Kanuni Sultan Süleyman’a “salak” olarak nitelemesidir. Tarihi şahsiyetlere hakaret kabul edilemeyecek bir anlayış olmakla birlikte, olayları kendi döneminin şartlarını dikkate almamanın nasıl sonuçlar ortaya koyabileceğine güzel bir örnektir.

 Adı geçen dönemde, Osmanlı Devleti, İpek ve Baharat Yolu diye bilinen dönemin en önemli ticaret yollarına hakim ve bu yolun önemli merkezleri olan İstanbul, İskenderiye, Bağdat, Halep gibi şehirlerin sahibidir. Bu dönemde bir külfet ve maceradan öteye geçmeyen Coğrafi Keşiflere kalkışmaya Osmanlının, bir cihan devleti olarak  ihtiyacı yoktur. Osmanlı Devleti gibi eski ticaret yollarından yeterince pay alan denizcilikleri ile meşhur Venedik ve Cenevizliler de bu işe kalkışmamıştır. Coğrafi Keşifleri başlatan İspanyol ve Portekizliler ise Avrupa Kıtası’nın en ucunda bir tarafı okyanus diğer tarafı yüksek dağlarla çevrili toplumlarının başka bir şansları yoktur. Yani Kanuni Sultan Süleyman’a “salak” denilemez.

Birkaç örnekle açıklamaya çalıştığımız Anakronizm, ciddi tarihi hatalara sebep olmaktadır. Bu nedenle tarihi olayları günümüzün ideolojik bakış açılarına kurban etmemeye dikkat etmek gerekir. Tarihi, bir yargılama aracı olmaktan ziyade, geçmişi anlamaya yönelik bir çaba olarak görürsek, sorunu büyük oranda çözmüş oluruz.

Ünal BAŞDOĞAN

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.